Home » Jati Diri » Arkib Negara (Page 2)

Rahsia Ejaan Jawi

Oleh Aliza Minai Rajab, Arkib Negara Malaysia

TULISAN Jawi telah wujud sejak beratus-ratus tahun dahulu di kepulauan Melayu. Perkembangannya berhubung kait dengan ketibaan Islam, khususnya daripada orang Parsi. Abjad Arab yang diperkenalkan ini diubah suai agar sesuai dengan bahasa Melayu klasik lisan. Tulisan Jawi ditulis dari kanan ke kiri. Tinggalan tulisan Jawi purba yang terawal ditemukan pada Batu Bersurat Terengganu yang bertarikh 1303 M (702 H) dan juga Syair Bidasari tulisan sekitar 1300 – 1399M di Sumatera. Sementara penggunaan terawal abjad  Rumi untuk bahasa Melayu pula datang pada akhir abad ke-19.

Tulisan Jawi berkembang pesat sejajar dengan penyebaran Islam. Orang Melayu memandang tinggi tulisan Jawi sebagai gerbang kepada pemahaman Islam dan kitab suci al-Quran. Penggunaan tulisan Jawi merupakan faktor utama yang memangkinkan kebangkitan bahasa Melayu di samping penyebaran agama ISlam. Tulisan Jawi digunakan secara meluas di negeri kesultanan Melaka, Johor, Brunei, Sulu, Patani, dan Acheh seawal abad ke-15, untuk surat-menyurat diraja, titah perintah, puisi dan kaedah perhubungan utama sesama saudagar di pelabuhan Melaka.

***

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa Mei 2016)

Posted in: Arkib Negara

TUMBANGNYA PERGERAKAN BERSENJATA PARTI KOMUNIS MALAYA

Oleh Aliza Minai Rajab, Arkib Negara Malaysia

GERAKAN komunis mula dikesan di Tanah Melayu pada sekitar awal tahun 1920-an. Pergerakan komuniss menjadi lebih rancak dan tersusun dengan pembentukan Parti Komunis Malaya (PKM) pada 20 April 1930 yang bermatlamatkan penubuhan kerajaan komunis di Tanah Melayu.

Perang Dunia Kedua dan pendudukan Jepun di Tanah Melayu pada tahun 1941 memberi peluang kepada PKM untuk memperkuat organisasinya. PKM bekerjasama dengan British untuk mementang Jepun melalui Tentera Anti-Jepun Rakyat Tanah Melayu (MPAJA) berdasarkan perjanjian yang ditandatangani pada 8 Disember 1940. Selepas Jepun menyerah kalah, PKM mengambil kesempatan untuk berkuasa menerusi gerila MPAJA bagi merealisasikan matlamat penubuhannya.

Terbentuknya Persekutuan Tanah Melayu pada 1 Februari 1949 merupakan detik bermulanya kekalahan PKM kerana mereka dipinggirkan oleh British. Maka PKM menimbulkan beberapa siri kekacauan, keganasan, dan kekerasan yang membawa pembunuhan tiga orang pengurus estet berbangsa Eropah di Sungai Siput, Perak. Insiden ini telah meletakkan Tanah Melayu di bawah undang-undang darurat yang diisytiharkan oleh Pesuruhjaya Tinggi British di Persekutuan Tanah Melayu, Sir Edward Gent, pad atahun 1948. PKM dan beberapa buah parti berhaluan kiri yang lain telah diharamkan mulai 23 Julai 1948.

Pengisytiharan undang-undang darurat telah memberikan beberapa kuasa khas kepada kerajaan dalam pelbagai aspek untuk mengatasi dan menyelesaikan gerakan bersenjata komunis. Kuasa yang luas ini termasuklah membolehkan kerajaan menjalankan penangkapan dan pemeriksaan tanpa waran, penahanan tanpa perbicaraan, pengawalan pergerakan pendudukan, dan pengawalan pengedaran makanan.

Pesuruhjaya Tinggi British, Jeneral Sir Gerald Templer, telah melaksanakan pelbagai strategi, termasuklah memindahkan kaum Cina yang tinggal di pinggiran kampung ke petempatan baharu bagi menyekat bantuan diberikan kepada PKM. Kerajaan turut memperkenalkan kawasan hitam dan putih serta mengambil langkah menambah kekuatan pasukan keselamatan, menguatkuasakan peraturan pendaftaran kebangsaan dan penggunaan kad pengenalan, serta menubuhkan pasukan pengawal kampung dalam usaha melumpuhkan kekuatan PKM.

***

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa April 2016)

 

Posted in: Arkib Negara

JALAN KERETA API DI TANAH MELAYU

Oleh Wan Mohd Rahimi Rahim, Arkib Negara Malaysia

PERKEMBANGAN sosial telah lama berlaku di Tanah Melayu, seiring dengan perkembangan politik dan ekonomi dunia. Perkembangan ini termasuklah masyarakat, infrastruktur, pengangkutan dan hubungan kaum. Perkembangan ini semakin meluas apabila adanya campur tangan British di Tanah Melayu, sejak tahun 1874, yang bukan sahaja membawa perubahan dari segi politik dan ekonomi, tetapi juga aspek sosial.

Sebelum British meluaskan kuasanya di Tanah Melayu, sistem pengangkutan sedia ada sangat mundur berbanding dengan keadaan selepas campur tangan British yang membawa perubahan sistem pengangkutan yang ketara. Hal ini dikatakan demikian kerana British telah memperkenalkan cara membina jalan raya dan kereta api, seperti yang telah dilakukan di Barat.

Pada abad ke-19, Semenanjung Tanah Melayu merupakan kawasan pengeluar bijih timah yang utama. Perusahaan bijih timah terus berkembang pesat semasa pemerintahan British di Negeri-negeri Melayu Bersekutu. Jika dilihat aspek pengeluaran, usaha British menyediakan perkhidmatan bantuan, termasuklah pengangkutan dan perhubungan, telah menambahkan pengeluaran. Perkembangan ekonomi di kawasan pedalaman menyebabkan cara pengangkutan tradisi tidak lagi memainkan peranan yang penting, yang mampu memberikan kepuasan kepada penduduk tempatan, sebaliknya hanya menjaga kepentingan ekonomi British.

Sebelum campur tangan British, sungai memainkan peranan penting dalam perkembangan ekonomi, sosial, dan politik di Tanah Melayu. Sungai menjadi jalan perdagangan utama bagi pengangkutan barangan berat dan jarak jauh. Pengangkutan laut pula menjadi jalan perhubungan di antara negeri atau tempat di kawasan pantai. Sungai merupakan cara yang praktikal untuk menerobos jaluran paya ke kawasan pedalaman.

Pada masa tersebut, pengangkutan darat tidak dimajukan dengan baiknya atas beberapa sebab. Antaranya termasuklah alam sekitar yang berpaya dan berair yang melambatkan pergerakan di darat; hutan tebal yang sukar ditembusi; dan pembawa barang, seperti gajah dan manusia, yang melalui jalan tersebut tidak mampu membawa muatan barang yang banyak. Perubahan daripada bentuk pengangkutan asal ini bermula dengan tertubuhnya pemerintahan British. Pada masa yang sama, sungai merupakan laluan yang dapat digunakan untuk tiba di kawasan longgokan bijih timah. Sungai digunakan sebagai laluan untuk mengangkut bijih yang dihasilkan dari pedalaman ke pantai sebelum dieksport. Usaha perlombongan yang berterusan ini telah mewujudkan pengangkutan baharu.

***

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa Mac 2016)

Posted in: Arkib Negara

Pengenalan Kapal Wap dan Pas Haji Semasa

Oleh   Fauziah Abdullah, Arkib Negara Malaysia

SEMASA era pemerintahan kolonial British, kita dapat melihat bahawa usaha yang aktif telah digerakkan oleh British untuk membantu orang-orang Melayu pada masa dahulu untuk mengerjakan haji dengan lebih selesa. Usaha ini merupakan kesan daripada kecaman dan rungutan orang-orang Melayu dan juga pegawai British di Jeddah yang telah memaksa British bertindak bagi menjaga kewibawaan British.

British juga berusaha untuk memperkenalkan pelbagai undang-undang bagi memberi keselesaan kepada orang Melayu ketika menunaikan haji berikutan keadaan orang Melayu yang terpaksa berdepan dengan masalah seperti kemudahan kapal dan juga kesukaran ketika dalam perjalanan untuk mengerjakan haji.

Pengenalan kapal wap kepada orang Melayu untuk kemudahan mengerjakan haji pada tahun 1860 dianggap langkah yang baik untuk memastikan tempoh pelayaran haji ke Mekah mengambil masa yang lebih singkat berbanding menggunakan kapal layar pada tahun-tahun sebelumnya. Penggunaan kapal wap dapat memendekkan masa iaitu hanya tiga hingga empat minggu sahaja untuk belayar menuju ke Mekah berbanding dengan kapal layar yang mengambil masa tiga hingga empat bulan. Kemudahan  ini telah mendapat sambutan yang baik dalam kalangan orang Melayu untuk menunaikan haji.

Masalah masih timbul walaupun penggunaan kapal wap dijadikan pengangkutan utama. Sekitar tahun 1860 hingga 1909 memperlihatkan penumpang kapal wap ini masih lagi berasak dan penuh di dalam kapal. Keselesaan dan juga bekalan makanan yang tidak mencukupi, selain tahap kesihatan penumpang juga menjadi masalah bagi penumpang kapal haji. Keadaan ini telah mendorong pihak British untuk campur tangan dalam hal urusan haji orang Melayu. Isu kematian yang ramai dan juga sikap tamak pengurus kapal yang membawa penumpang melebihi had yang dibenarkan telah diberi perhatian serius oleh pentadbiran British untuk menyelesaikan masalah yang dihadapi dalam membantu memudahkan orang Melayu mengerjakan haji dengan lebih selesa.

 Antara isu yang hangat diperkatakan ialah kes kematian jemaah haji seramai 83 orang dalam sebuah pelayaran kapal yang membawa seramai 520 orang bakal haji. Tindakan yang tegas tidak diambil oleh pihak berkuasa untuk menghukum pihak yang bersalah pada masa itu. Hal ini telah mendorong British membincangkan isu ini melalui surat-surat yang dihantar dari Singapura ke Benggal pada tahun 1849 untuk membincangkan soal ini.

***

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa Februari 2016)

Posted in: Arkib Negara

PERANCANGAN PEMBUNUHAN J.W.W. BIRCH

Oleh Wan Mohd Rahimi Rahim, Arkib Negara Malaysia

Campur tangan British di Perak adalah bertitik tolak daripada Sir Andrew Clarke yang mengambil alih jawatan sebagai Gabenor Negeri-Negeri Selat daripada Sir Harry Ord pada 4 November 1873. Keadaan yang tidak stabil di negeri-negeri Tanah Melayu telah menyebabkan Sir Andrew Clarke bertindak campur tangan ke atas negeri Perak. Campur tangan di Perak bermula akibat masalah perebutan takhta kerajaan Perak antara Sultan Abdullah dengan Sultan Ismail. Sultan Abdullah telah bertindak dengan cuba meminta pertolongan dan sokongan daripada pihak British untuk mendapatkan takhta kerajaan. Akhirnya, Perjanjian Pangkor berjaya ditandatangani pada 20 Januari 1874 dan Sultan Abdullah diangkat sebagai Sultan Perak. Kesannya, Sistem Residen diperkenalkan oleh pihak  British yang kononnya untuk bertindak sebagai penasihat kepada Sultan Perak dalam urusan pentadbiran negeri. Namun begitu, pengenalan Sistem Residen di Perak sebenarnya dapat dilihat sebagai satu cara pihak British untuk mengawal dan mentadbir Perak secara tidak langsung.

Residen pertama yang telah dilantik oleh pihak British untuk menjawat jawatan sebagai Residen di Perak ialah James Wheeler Woodford Birch. Birch telah dilantik sebagai  Residen Perak pada  4 November 1874. Sir Andrew Clarke menyatakan bahawa Birch merupakan calon yang paling layak kerana Birch pernah memegang jawatan sebagai salah seorang pegawai British di Ceylon sebelum ini. Namun malangnya, kedatangan Birch di Perak sebagai Residen British tidak disenangi dan menimbulkan perasaan tidak puas hati dalam kalangan orang Melayu akibat beberapa perubahan yang dilakukan oleh beliau di Perak. Antara perubahan yang cuba dilakukan oleh Birch termasuklah mengubah sistem pungutan cukai. Rasa tidak puas hati orang Melayu di Perak juga adalah disebbakan oleh isu perhambaan dan peraturan tanah yang telah diperkenalkan. Di sini, dapat dilihat bahawa orang Melayu tidak puas hati sehingga melakukan pakatan dalam usaha menentang Birch, sehingga bertindak untuk membunuhnya.

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa Januari 2016)

Posted in: Arkib Negara

Perkembangan dan Kemajuan Awal Kuala Lumpur

Oleh Wan Mohd Rahimi Rahim

KUALA LUMPUR asalnya merupakan sebuah tapak yang berhutan paya, yang akhirnya berkembang menjadi sebuah bandar yang maju dari pelbagai sektor. Era kegemilangannya Kuala Lumpur hanya pada tahun 1880-an, apabila muncul sebagai ibu negeri Selangor, iaitu apabila British memindahkan pusat pentadbirannya dari Kelang pada Mac 1880.

“Kuala berlumpur” merupakan nama atau maksudnya bagi Kuala Lumpur yang terletak di antara Sungai Gombak dan Sungai Kelang. Sejarah asal kepada terbentuknya Kuala Lumpur bermula apabila sebuah kawasan perlombongan bijih timah di Lembah Klang dibuka oleh Raja Abdullah. Beliau dibantu oleh Raja Jumaat dari Lukut dan pelombong Cina. Sejak itu Kuala Lumpur berkembang. Lombong banyak dibuka disebabkan hasil buminya. Lombong ini kemudiannya berkembang menjadi sebuah kawasan perdagangan yang semakin diterima sebagai bandar sempadan.

Kuala Lumpur yang pada asalnya merupakan sebuah kawasan yang kecil telah berkembang menjadi sebuah bandar yang pesat. Hal ini berlaku kerana jumlah penduduknya semakin bertambah dari semasa ke semasa. Pertambahan jumlah penduduk ini membawa kepada bertambahnya juga jumlah rumah dan petempatan yang dibina secara berdekatan. Keadaan ini dinamakan kawasan setinggan. Migrasi penduduk ke Kuala Lumpur ini disebabkan aktiviti mencari pekerjaan yang banyak terdapat di kawasan ini yang bertujuan meningkatkan taraf ekonomi mereka. Perkembangan penduduk yang menekan dan padat ini dianggarkan seramai 2272 orang untuk satu batu persegi pada tahun 1895 dan jumlah ini seterusnya meningkat kepada 2909 orang untuk satu batu persegi pada tahun 1901.

Menjelang Perang Dunia Pertama, penduduk di Kuala Lumpur telah mencecah seramai 58 000 orang. Pertambahan penduduk yang pesat ini membawa kepada perkembangan bandar Kuala Lumpur. Kepadatan penduduk yang tinggi ini menyebabkan permintaan yang tinggi terhadap keperluan bekalan makanan. Hal ini mendorong pembukaan kawasan pertanian di lembah Ampang dan Setapak.

Pada mulanya Kuala Lumpur tidak berkembang pesat disebabkan beberapa faktor seperti bentuk muka bumi yang tidak rata dan berpaya. Keadaan ini menjadi lebih buruk lagi apabila Perang Saudara yang tercetus akibat daripada persengketaan putera Selangor ke atas keuntungan perlombongan bijih timah yang telah meragut banyak nyawa. Namun begitu, keadaan ini tidak menghalang kepada perkembangan pesatnya apabila Yap Ah Loy pada ketika itu diberi tanggungjawab oleh British untuk membangunkan Kuala Lumpur yang telah musnah akibat Perang Saudara tersebut. Yap Ah Loy merupakan kapitan Cina berketurunan Hakka ketiga dan berada di Kuala Lumpur antara tahun 1868 hingga 1885. Beliau yang datang ke Tanah Melayu dari China mula mengusahakan kegiatan ekonomi perlombongan di Kuala Lumpur.

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa Disember 2015)

Posted in: Arkib Negara

MEMPERINGATI 100 TAHUN PERJUANGAN TOK JANGGUT

Oleh Wan Mohd Rahimi Rahim, Arkib Negara Malaysia

TOK JANGGUT atau nama sebenarnya Haji Mat Hassan bin Panglima Munas dilahirkan di Kampung Saring Daerah Jeram pada tahun 1850. Beliau dibesarkan di Istana Tengku Seri Maharaja Jeram kerana pada ketika itu ayahnya berkhidmat untuk istana tersebut sebagai seorang panglima. Beliau mendapat pendidikan tertinggi di Mekah. Tok Janggut merupakan tokoh nasionalisme Melayu yang telah menggerakkan gerakan protes dan penentangan di Kelantan.

Perjuangan beliau sebenarnya mendukung idealisme tertentu dan berjaya meyakinkan rakyat Kelanatan pada ketika itu untuk bangkit menentang ketidakadilan yang berlaku di Pasir Puteh, Kelantan.

Kebangkitan anti-British di Kelantan merupakan salah satu siri peristiwa perjuangan orang Melayu dalam menentang penjajah di negara ini. Kebangkitan ini merupakan reaksi awal orang Melayu apabila terpaksa berhadapan dengan kehadiran penjajah British di Kelantan.

Kemasukan British ke Kelantan bermula apabila Perjanjian Bangkok dimeterai pada 10 Mac 1909 antara British dengan Siam yang bersetuju untuk membahagikan negeri Melayu di Utara dan Timur. Dalam perjanjian tersebut, British telah mengambil alih negeri Kelantan, Terengganu, Kedah, dan Perlis, manakala Siam pula berkuasa terhadap Patani, Menara, Jalor dan Setol. Tindakan yang diambil oleh British dalam merencana Perjanjian Bangkok ini dilihat telah membelakangi golongan istana. Hal ini dikatakan demikian kerana British tidak terlebih dahulu mendapat persetujuan golongan istana. Tindakan ini meresahkan Long Senik sebagai Yang Dipertuan Besar Negeri Kelantan tahun 1910, Sir John Anderson telah datang ke Kelantan dengan membawa kapal perang bagi memberikan tekanan terhadap Long Senik untuk mengakui hak naungan British di Kelantan.

(Rencana ini dipetik daripada majalah Dewan Siswa November 2015)

 

Posted in: Arkib Negara

SUMBER DAN SEJARAH LISAN DALAM PENYELIDIKAN SEJARAH

Oleh Wan Mohd Rahimi Rahim

SUMBER ialah sesuatu bahan yang dirujuk oleh sejarawan bagi menghasilkan penulisan yang objektif dan berkualiti. Dokumen atau rekod rasmi merupakan salah satu daripada sumber yang digunakan untuk melakukan penyelidikan ke atas setiap fakta. Oxford English Dictionary mendefinisikan sumber sebagai sebuah karya atau bahan lain yang bersifat memberikan maklumat atau bahan bukti berkaitan dengan fakta kejadian serta peristiwa yang berlaku. Sejarah lisan merupakan antara salah satu cabang sumber yang digunakan oleh sejarawan untuk melakukan sesuatu penyelidikan. Sumber atau sejarah lisan ini sangat penting dalam penulisan walaupun ada segelintir sejarawan menolak pendekatan melalui penggunaan sejarah lisan.

Sejarah lisan atau “Oral History” merupakan sumber tambahan bagi penyelidikan sejarah dan dapat diperhatikan melalui penyelidikan sejarah negara ini yang merupakan salah satu bentuk penerangan yang disampaikan dalam bentuk lisan mengenai sesuatu peristiwa sejarah yang telah berlaku. Sumber ini didapati melalui wawancara sama ada dengan pelakunya, seorang saksi mata, seorang pendengar, seorang pemegang tradisi atau seorang yang mengetahui tentang sesuatu peristiwa berkenaan. Sesuatu keterangan yang disampaikan melalui kaedah lisan akan mengalami tahap tertentu dalam perkembangan penuturannya. Tahap pertama, fakta atau peristiwa diceritakan oleh keterangan proto, keterangan saksi mata dan juga keterangan perseorangan. Fakta atau peristiwa ini boleh diperoleh dengan mewawancara subjek dan juga melakukan rakaman. Selepas itu, setiap fakta ini akan disebarkan atau dituturkan yang merujuk keterangan kata dengar. Contohnya video kekejaman pendudukan Jepun di Tanah Melayu yang catatan bertulis mengenai pentadbiran Jepun di Tanah Melayu adalah kurang kerana ketika Jepun menyerah kalah di Tanah Melayu mereka telah membakar dan membawa pulang ke negara asal kesemua dokumen bertulis.

(Rencana dipetik daripada Dewan Siswa Oktober 2015)

Posted in: Arkib Negara

RAJANG AREA SECURITY COMMAND

Oleh HASFIZA ABDULLAH

Kisah duka dan penderitaan rakyat akibat daripada ancaman komunis tidak sahaja berkisar di kawasan semenanjung, bahkan merentas hingga Bumi Kenyalang. Perjuangan bersenjata anggota komunis juga pernah mengancam keselamatan dan keamanan di negeri Sarawak. Sekitar dekad 1970-an, keadaan keselamatan, terutamanya di Bahagian Ketiga, Sarawak, berada dalam keadaan yang membimbangkan negara dan orang awam.

Hal ini disebabkan oleh ancaman daripada Biro Kedua Parti Komunis Kalimantan Utara (BKPKKU), yang bermatlamat untuk menubuhkan sebuah negara komunis di Kalimantan Utara yang meliputi bahagian utara Borneo. Pelbagai bentuk keganasan termasuklah pembunuhan, penculikan, dan pemusnahan harta benda kerajaan dilakukan. Ketika memuncaknya pemberontakan, komunis membunuh 79 orang awam dan menyerang empat buah balai polis.

Keadaan ini mendesak kerajaan mengambil tindakan lebih agresif terhadap BKPKKU dengan menubuhkan Pemerintahan Keselamatan Kawasan Rajang “Rajang Area Security Command” atau lebih dikenali sebagai (RASCOM). Secara rasminya, RASCOM ditubuhkan pada 26 Mac 1972. Ekoran daripada itu juga, satu surat arahan bertarikh 1 April 1972, dikeluarkan oleh Perdana Menteri, Tun Abdul Razak Dato’ Hussein, yang juga Pengerusi Majlis Keselamatan Negara bagi menubuhkan 3rd Divison Area Security Command (3rd DASC), yang beribu pejabat di Sibu, untuk menangani masalah keselamatan yang genting di kawasan Lembah Rajang.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Siswa April 2012

Posted in: Arkib Negara

MAJLIS AMANAH RAKYAT

Oleh HASFIZA ABDULLAH

Bertitik tolak daripada keadaan ekonomi dan suasana kehidupan orang Melayu di kampung yang terus terbiar dan mundur serta kekurangan kemudahan asas, tuntutan dan pandangan orang Melayu agar taraf kehidupan mereka diperbaik oleh Inggeris disuarakan oleh Dato’ Onn Jaafar dalam Majlis Perundangan Persekutuan. Lanjutan daripada itu, pada Julai 1950, Majlis Perudangan Persekutuan bersetuju untuk menubuhkan sebuah badan atau lembaga khas, iaitu Lembaga Kemajuan Kampung dan Perusahaan (Rural and Industrial Development Authority) atau ringkasnya RIDA.

Melalui kertas laporan yang dimajukan kepada Majlis Perundangan Persekutuan, Kertas No. 10/1951, penubuhan RIDA diperjelas sebagai:

“A specific instrument of Government, designed to utilize at all levels, the services and resources both of Government Departments and of the people themselves, and to convert all those concerned with the rural areas into a team moving to a planned and co-ordinated objective for the reconstrution of kampung life and the raising of the standards of living of the rural people.”

Pada 3 September 1953, Rang Undang-undang RIDA diluluskan oleh Dewan Perundangan Persekutuan. Rang undang-undang yang dikenali sebagai Rang Undang-undang RIDA 1953, diluluskan dengan sedikit pindaan yang menjadikan badan ini sebagai sebuah badan berkanun yang berkuasa dalam memajukan bidang ekonomi dan sosial, khususnya di kawasan luar bandar. Rang Undang-undang RIDA kemudiannya mula berkuat kuasa pada 1 Januari 1954. Dato’ Onn Jaafar yang pada ketika itu memegang jawatan Menteri Hal Ehwal Dalam Negeri dan Yang Dipertua UMNO, dilantik sebagai Pengerusi RIDA yang pertama.

___

Rencana ini dipetik daripada Dewan Siswa Mac 2012

Posted in: Arkib Negara